Çift Süreç Teorisi Nedir? (Dual-Process Theory)

Bir internet sitesinde geri sayım sayacı görüyorsunuz: “Teklifin bitmesine 03:12 dakika kaldı.” Bir ürünün yanında “Binlerce kişi tercih etti” yazıyor. Bir konuşmacı, iddiasını desteklemek için kendinden emin bir ses tonuyla uzmanlığını vurguluyor. Bu işaretlerin hiçbiri tek başına bir kanıt sunmuyor. Yine de kararınızı etkileyebiliyor. Çünkü insan zihni, karşılaştığı her bilgiyi aynı yoğunlukta incelemez. Bazı durumlarda […]

Dramaturjik Kuram Nedir? (Dramaturgical Theory)

Bir iş görüşmesinde aday, kendisini mümkün olduğunca yetkin göstermeye çalışır. Bir restoran çalışanı müşteriye karşı nazik ve kontrollü davranırken mutfakta çok daha rahat bir dil kullanabilir. Bir yönetici, çalışanlarının karşısında kararlı görünürken üstleriyle yaptığı toplantıda daha temkinli bir tutum sergileyebilir. Bu davranışların ortak noktası, insanların sosyal ortamların beklentilerine göre kendilerini sunmalarıdır. Sosyolog Erving Goffman, gündelik […]

Dramaturjik Benlik Nedir? (Dramaturgical Self)

Bir insanın iş yerindeki hâliyle yakın arkadaşlarının yanındaki hâli neden farklıdır? Bir toplantıda kelimelerini dikkatle seçen kişi, evinde çok daha rahat konuşabilir. Sosyal medyada kendisini kusursuz bir hayatın sahibi gibi sunan biri, kamera kapandığında bambaşka bir ruh hâlinde olabilir. Bu farklılıkların her biri sahtekârlık anlamına gelmez. İnsanlar sosyal ortamların beklentilerine göre davranışlarını düzenler, bazı özelliklerini […]

Karpman Drama Üçgeni Nedir? (Drama Triangle)

Bir arkadaşın sürekli aynı sorunları anlatıyor. Sen onu dinliyor, çözüm önerileri sunuyor, hatta kendi işlerini erteleyerek yardım ediyorsun. Bir süre sonra önerilerinin dikkate alınmadığını fark ediyorsun. Bu kez öfkelenip onu sorumsuzlukla suçluyorsun. Karşındaki kişi ise kendisini anlaşılmamış ve haksızlığa uğramış hissederek geri çekiliyor. Başlangıçta yardım etmek isteyen sendin. Sonra suçlayan tarafa dönüştün. Biraz daha zaman […]

Dr. Fox Etkisi Nedir? (Dr. Fox Effect)

Bir konferans salonundasın. Sahnedeki konuşmacı son derece kendinden emin. Karmaşık kavramları rahatlıkla açıklıyor, yerinde espriler yapıyor, dinleyicilerle göz teması kuruyor. Kullandığı terimler etkileyici, anlatımı akıcı. Konuşma bittiğinde salondaki birçok kişi sunumdan memnun ayrılıyor. Ancak küçük bir sorun var: Anlatılanların önemli bir bölümü anlamsız, çelişkili veya bilimsel açıdan temelsiz. Konuşmacı yine de başarılı bulunuyor. Çünkü dinleyicilerin […]

İkiyüzlü Dil Nedir? (Doublespeak)

Bir şirket yüzlerce çalışanını işten çıkarır. Ancak açıklamasında kimsenin işten çıkarıldığından söz edilmez. Bunun yerine “operasyonel verimlilik kapsamında organizasyonel yeniden yapılanmaya gidildiği” duyurulur. Bir ordunun saldırısında siviller hayatını kaybeder. Resmî açıklamada ölümlerden değil, “ikincil hasardan” bahsedilir. Bir yönetici hata yaptığında sorumluluğu üstlenmek yerine “süreç içerisinde bazı aksaklıkların meydana geldiğini” söyler. Olay değişmemiştir. Yalnızca onu anlatan […]

Dopamin Döngüsü Nedir? (Dopamine Loop)

Telefonunu eline alıyorsun. Ekranı açıyorsun. Yeni bir bildirim yok. Birkaç dakika sonra tekrar kontrol ediyorsun. Bu kez bir mesaj, beğeni veya ilgini çeken bir içerik var. Kısa süreli bir tatmin yaşıyor, ardından başka bir şey aramaya başlıyorsun. Asıl dikkat çekici olan, bulduğun şeyin seni ne kadar mutlu ettiği değil. Bir sonraki ödülün ne zaman geleceğini […]

Baskınlık Göstergeleri Nedir? (Dominance Displays)

Bir toplantıda sözünü sürekli kesen, konuşurken gözlerini senden ayırmayan veya bulunduğu ortamda herkesten daha fazla yer kaplayan birini düşün. Belki de bunları yalnızca özgüvenli olduğu için yapıyordur. Ancak aynı davranışlar belirli bir sosyal ortamda başka bir mesaj da taşıyabilir: Burada kimin daha fazla söz hakkı var? İnsan ilişkilerinde güç mücadeleleri her zaman açık tehditlerle veya […]

Ev İçi Panoptikon Nedir? (Domestic Panopticon)

Kapıyı kapattığında özgür olduğunu mu düşünüyorsun? Telefonunu kontrol eden, nerede olduğunu soran veya eve kaçta döneceğini bilmek isteyen biri varsa gözetimin başladığı yer sandığından çok daha yakın olabilir. Üstelik seni denetleyen kişinin her an yanında bulunması bile gerekmeyebilir. Bir süre sonra mesajlarına nasıl cevap vereceğini, kiminle görüşeceğini, nereye gideceğini ve hatta hangi düşüncelerini kendine saklayacağını […]

Belgede Sahtecilik Nedir? (Documentary Forgery)

Bir belgeye neden inanırsın? Üzerinde resmî bir mühür, eski bir tarih, bir imza veya arşiv numarası varsa onu gerçek kabul etmeye daha yatkın olabilirsin. Peki ya bütün bunlar gerçeğe benzemek için hazırlanmış bir senaryonun parçalarıysa? Belgeler, insanlığın hafızasını taşıyan en önemli araçlardan biridir. Tarih kitapları, mahkeme kararları, devlet yazışmaları, tapular, diplomatik anlaşmalar ve arşiv kayıtları […]