Blog

Bilmediğini bilmemek, insan zihninin en tehlikeli yanılgılarından biri olabilir

Bir konuda hiçbir şey bilmediği halde son derece emin konuşan insanı hepimiz tanıyoruz. Daha birkaç dakika önce öğrendiği bir bilgiyi yıllardır araştırıyormuş gibi savunan, uzmanla tartışırken sesini yükselten, hatasını gösteren kanıta değil karşısındaki kişiye saldıran biri…

Rahatsız edici olan şu: Bu davranış her zaman bilinçli bir kibirden kaynaklanmıyor.

Bazen insan, kendi bilgisizliğini fark edecek zihinsel araçlara da sahip olmayabiliyor.

İşte Dunning-Kruger etkisinin asıl çarpıcı tarafı burada başlıyor. Mesele yalnızca fazla özgüven değil. Mesele, kişinin kendi performansını değerlendirmek için ihtiyaç duyduğu ölçme aracının da eksik olması.

Bir insan bir konuda yeterince bilgi sahibi değilse, hatasını fark etmek neden zorlaşır?

Çünkü hatayı fark etmek için de çoğu zaman bir miktar bilgi gerekir.

Ve zihnin kurduğu tuzak tam burada kapanır.

Bilgisizlik neden bazen özgüven gibi görünür?

Bir konu hakkında hiçbir şey bilmeyen insanın önünde garip bir problem vardır: Bilmediği şeylerin sınırlarını da bilmez.

Örneğin temel hukuk bilgisi olmayan biri, bir hukuki meselenin ne kadar karmaşık olduğunu kolayca küçümseyebilir. Çünkü uzmanların hesaba kattığı değişkenleri görmüyordur.

Aynı şey ekonomi, tıp, tarih, mühendislik, psikoloji veya bilim için de geçerli olabilir.

Uzmanlık arttıkça çoğu zaman cevapların yanında yeni sorular da ortaya çıkar. Konuya biraz daha derin giren kişi, istisnaları, belirsizlikleri, bağlamı ve karşıt açıklamaları görmeye başlar.

Yüzeyde kalan kişi ise yalnızca birkaç temel bağlantıyı görür.

Sonra o birkaç bağlantı, bütün resmi açıklamaya yeterliymiş gibi görünür.

İşte aşırı özgüvenin zemini bazen burada oluşur.

Dunning-Kruger etkisi, kabaca insanların belirli alanlarda kendi bilgi ve becerilerini gerçek performanslarıyla uyuşmayacak biçimde değerlendirebilmesini anlatan bir bilişsel yanılgı çerçevesidir. 1999’da Justin Kruger ve David Dunning tarafından yayımlanan çalışmanın temel fikri, düşük performans gösteren kişilerin yalnızca görevi doğru yapmakta değil, kendi performanslarını doğru değerlendirmekte de zorlanabilecekleriydi.

Fakat popüler kültür bu fikri zamanla daha basit bir slogana dönüştürdü:

“Cahil insanlar kendilerini dahi sanır.”

Bu, araştırmanın anlatmak istediğinden çok daha kaba bir yorumdur.

Dunning-Kruger etkisi herkesi ikiye ayıran bir insanlık sınıflandırması değildir. “Az bilen aptaldır, çok bilen zekidir” şeklinde bir denklem de değildir.

Asıl mesele kalibrasyondur.

Yani insanın kendisi hakkında yaptığı tahmin ile gerçek performansı arasındaki mesafe.

Zihnin en büyük açığı: Kendi hatasını ölçmek

Bir matematik sorusunu yanlış çözdüğünüzü düşünün.

Sonucu kontrol edecek bir yönteminiz varsa hatanızı görebilirsiniz. Çözümün başka bir yöntemle test edilmesi, öğretmenin geri bildirimi veya doğru cevap anahtarı size dışarıdan bir referans sağlar.

Ama elinizde hiçbir kontrol mekanizması yoksa ne olur?

Yanlış cevabınız size doğru görünebilir.

Sorun yalnızca yanlış cevap değildir. Yanlış cevabın yanlış olduğunu anlayacak ölçüt de yoktur.

Bu nedenle metabiliş, yani kişinin kendi düşünme ve öğrenme süreçleri üzerine düşünebilme kapasitesi, konunun merkezindedir.

İnsan yalnızca “Ne biliyorum?” diye düşünmez.

Daha zor olan soruyu da sorması gerekir:

“Bildiklerimin doğru olduğundan ne kadar emin olabilirim?”

Aradaki fark küçümsenmemeli.

Birinci soru bilgiyle ilgilidir.

İkinci soru ise bilgi hakkındaki bilgimizle.

İnsan zihni ikinci soruda şaşırtıcı derecede savunmasız olabilir.

Cahil cesareti gerçekten cesaret mi?

Gündelik dilde “cahil cesareti” dediğimiz şey genellikle kişinin bilmediği halde geri adım atmaması anlamına gelir.

Fakat burada ilginç bir çelişki vardır.

Kişi kendisini cesur hissediyor olabilir. Oysa dışarıdan bakıldığında görülen şey, riskin yanlış hesaplanmasıdır.

Bir dağın tepesine çıkmak konusunda deneyimli bir dağcı, hava koşullarını, ekipmanı, rotayı ve geri dönüş ihtimalini hesaba katar.

Dağı ilk kez gören biri ise yalnızca zirveyi görebilir.

İlk kişinin daha fazla korkması, mutlaka daha cesur olmadığı anlamına gelmez. Tehlikenin ayrıntılarını bilmesi, risk algısını değiştirmiştir.

Bilgi bazen özgüveni azaltır.

Çünkü bilgi, yalnızca cevap üretmez; belirsizliğin sınırlarını da görünür hale getirir.

Bu yüzden gerçekten konuya hâkim insanların “emin değilim”, “bu koşula bağlı”, “burada yeterli veri yok” veya “bunu kontrol etmek gerekir” demesi şaşırtıcı değildir.

Bu ifadeler bilgisizlik göstergesi olmak zorunda değildir.

Tam tersine, bazı durumlarda kişinin kendi bilgi sınırlarını tanıdığını gösterir.

En tehlikeli cümlelerden biri: “Bunu anlamak çok kolay”

Bir konunun kolay görünmesi ile gerçekten kolay olması aynı şey değildir.

Özellikle karmaşık sistemlerde dışarıdan görünen sonuç ile o sonucu üreten mekanizma arasında büyük bir mesafe bulunabilir.

Bir ilacın nasıl çalıştığını birkaç cümlede anlatabilirsiniz. Ama o ilacın farklı yaş gruplarında, farklı hastalıklarda, başka ilaçlarla birlikte veya belirli risk faktörleri altında nasıl davranacağını anlamak çok daha farklı bir bilgi düzeyi gerektirir.

Bir ekonominin “faiz yükseldi, fiyatlar düşmeli” gibi tek cümlelik bir açıklamayla çözülememesi de aynı nedenle şaşırtıcı değildir.

Tarih de böyledir.

Bir savaşın sonucunu tek bir kişinin kararına bağlamak kolaydır. Oysa kararların arkasında ekonomik koşullar, kurumlar, toplumsal yapı, diplomasi, teknoloji, lojistik ve dönemin zihniyet dünyası bulunabilir.

Karmaşık bir şeyi basit bir cümleyle açıklamak bazen zekânın işareti olabilir.

Ama bazen yalnızca karmaşıklığın görülmediğini gösterir.

Aradaki farkı anlamak kolay değildir.

Çünkü insan kendi kör noktasını genellikle kör nokta olarak deneyimlemez.

Sosyal medya bu mekanizmayı neden büyütebilir?

İnternet bilgiye ulaşmayı kolaylaştırdı.

Aynı zamanda bilgiyle bilgi görüntüsü arasındaki farkı da bulanıklaştırdı.

Bir insan birkaç saat içinde bir konu hakkında onlarca video izleyebilir, birkaç makale okuyabilir ve ardından kendisini o konuda “araştırma yapmış” hissedebilir.

Bu his tamamen sahte olmak zorunda değildir. Gerçekten bir şeyler öğrenmiştir.

Sorun, öğrenilen bilgi miktarının kişinin kendisini değerlendirme biçimiyle karıştırılmasıdır.

Bir konunun temel kavramlarını bilmek, o konuda uzmanlaşmak anlamına gelmez.

Fakat sosyal medya, uzmanlık ile görünürlük arasındaki mesafeyi kapatıyormuş gibi davranır.

Kendinden emin konuşan kişi daha dikkat çekici olabilir.

Daha keskin cümleler daha kolay paylaşılabilir.

“Bu konu son derece karmaşık ve elimizdeki veriler bazı noktaları kesinleştirmeye yetmiyor” cümlesi, çoğu zaman “Her şeyin nedeni bu!” kadar hızlı dolaşmaz.

Böylece dijital ortam yalnızca bilgiyi değil, kesinlik performansını da ödüllendirebilir.

Burada manipülasyon için önemli bir kapı açılır.

Çünkü insanları etkilemek isteyen kişinin her zaman doğru olması gerekmez.

Bazen yalnızca doğruymuş gibi görünmesi yeterlidir.

Manipülasyonun yakıtı bilgi değil, kesinlik olabilir

Bir propagandacı, dolandırıcı, sahte uzman veya ideolojik aktör için en kullanışlı hedeflerden biri ne bildiğini bilmeyen kişidir.

Çünkü böyle bir kişi, kendisine sunulan açıklamanın sınırlarını değerlendirmekte zorlanabilir.

Manipülatif iletişim bu noktada birkaç mekanizmayı aynı anda kullanabilir:

• Karmaşık bir soruna tek nedenli açıklama sunmak
• Belirsizliği zayıflık gibi göstermek
• Uzmanların ihtiyatlı dilini “kaçamak cevap” olarak sunmak
• Kendisinden emin konuşmayı doğruluğun kanıtı gibi göstermek
• Karşı görüşteki kişiyi bilgisiz veya kötü niyetli ilan etmek
• Seçilen birkaç örneği bütün sistemi açıklıyormuş gibi kullanmak
• Duygusal tepkiyi kanıtın yerine geçirmek

Bunların hiçbirisi tek başına bir kişinin manipülatör olduğunu kanıtlamaz.

Fakat bu teknikler bir araya geldiğinde önemli bir psikolojik sonuç doğurabilir:

Kişi artık iddianın doğru olup olmadığını araştırmak yerine, iddiayı söyleyen kişinin ne kadar emin olduğuna bakmaya başlayabilir.

İşte manipülasyonun en sessiz biçimlerinden biri budur.

Kanıtın yerini güven duygusu alır.

Her kendinden emin insan Dunning-Kruger etkisinde değildir

Burada önemli bir fren yapmak gerekiyor.

Dunning-Kruger etkisi internette bazen bir hakaret aracına dönüştürülüyor.

Birisi yanlış bir şey söylediğinde “Dunning-Kruger etkisindesin” demek kolay.

Ama bilimsel bir kavramı bir tartışmayı kazanmak için etiket olarak kullanmak, kavramın kendisini boşa çıkarabilir.

Bir kişinin kendinden emin olması, onun bilgisiz olduğunu göstermez.

Bir kişinin yanılması da otomatik olarak Dunning-Kruger etkisini göstermez.

Ayrıca insanlar farklı alanlarda farklı bilgi düzeylerine sahiptir.

Bir konuda son derece yetkin olan kişi başka bir konuda tamamen acemi olabilir.

Üstelik özgüven ile gerçek performans arasındaki ilişki tek biçimli değildir. İnsanlar yalnızca fazla özgüvenli olmakla kalmaz; bazı durumlarda yeteneklerini olduğundan düşük de değerlendirebilir.

Bu nedenle mesele “kendine güvenme” çağrısı değildir.

Mesele, güvenin gerçekle ne kadar kalibre olduğudur.

Daha fazla bilgi neden bazen daha fazla şüphe getirir?

Bir konuyu öğrenmeye başladığınız ilk aşamada dünya daha basit görünebilir.

Sonra ayrıntılar gelir.

İstisnalar ortaya çıkar.

Çelişkili bulgularla karşılaşırsınız.

Daha önce doğru sandığınız bazı açıklamaların yalnızca belirli koşullarda geçerli olduğunu öğrenirsiniz.

Bir noktadan sonra bilgi arttıkça kesinlik azalıyor gibi hissedilebilir.

Bu durum dışarıdan bakıldığında garip görünür.

“Bu kadar şey öğrendin, neden hâlâ emin değilsin?”

Çünkü uzmanlaşmanın önemli bir sonucu bazen cevabın sınırlarını görebilmektir.

Bir konuda hiçbir şey bilmeyen kişi “Bunun cevabı belli” diyebilir.

Biraz bilen kişi “Sanırım cevap bu” diyebilir.

Daha derin bilen kişi “Hangi koşuldan söz ettiğimize bağlı” diyebilir.

Bu elbette evrensel bir psikolojik merdiven değildir. Her uzman daha mütevazı, her acemi daha kibirli değildir.

Fakat karmaşık alanlarda belirsizliği fark etmek, bilgi eksikliğinin değil, bilgiyle birlikte gelen daha gelişmiş bir değerlendirme biçiminin sonucu olabilir.

Asıl sorun başkasındaki cahillik değil, kendi kör noktamız

Bu yazının en rahatsız edici tarafı burada başlıyor.

Dunning-Kruger etkisini okumak insanın aklına hemen başka insanları getirir.

O arkadaş.

O yorumcu.

O sosyal medya hesabı.

O iş arkadaşı.

O sürekli konuşan adam.

Fakat mekanizma yalnızca “onlara” ait değildir.

Hepimizin bilgi sınırları vardır.

Üstelik kendi bilgi sınırlarımızı fark etmek de her zaman kolay değildir.

Bir konuda birkaç doğru bilgi edinmiş olmak, o alandaki yanlışlarımızı görünmez hale getirebilir.

İnsan zihni kendi görüşünü destekleyen kanıtları daha kolay hatırlayabilir. Kendi fikrine uygun açıklamalar daha ikna edici gelebilir. Bir tartışmada karşı tarafın hatasını görmek, kendi hatasını görmekten daha kolay olabilir.

Bu nedenle metabiliş yalnızca akademik bir kavram değildir.

Gündelik hayatın fren sistemlerinden biridir.

“Ya yanılıyorsam?” sorusu insanı zayıflatmaz.

Bazen kararın kalitesini yükselten tek soru olabilir.

Peki insan kendi bilgisizliğini nasıl fark eder?

Bunun sihirli bir yöntemi yok.

Fakat bazı zihinsel alışkanlıklar kalibrasyonu güçlendirebilir.

Bir iddiayı savunmadan önce, onu hangi kanıtın yanlışlayabileceğini düşünmek bunlardan biridir.

Bir konuda ne kadar bildiğinizi değerlendirirken yalnızca bilgi parçalarını değil, açıklayamadığınız noktaları da hesaba katmak başka bir yöntemdir.

Daha önemlisi, uzmanlığın ne anlama geldiğini doğru tanımlamak gerekir.

Uzman olmak her şeyi bilmek değildir.

Uzmanlık çoğu zaman bir alandaki soruların yapısını, belirsizliklerini, yöntemlerini ve hata kaynaklarını daha iyi tanımaktır.

Bu yüzden gerçek bir bilgi arayışı bazen şu üç soruyla başlayabilir:

“Ne biliyorum?”

“Ne bilmiyorum?”

“Bilmediğimi nasıl anlayabilirim?”

Üçüncü soru diğer ikisinden daha zor.

Çünkü insan kendi zihnini yine kendi zihniyle denetlemeye çalışır.

Kesin konuşan kişiye neden daha kolay inanıyoruz?

İnsanlar yalnızca bilgiye tepki vermez.

Sunum biçimine de tepki verir.

Kendinden emin ses tonu, hızlı cevap, kararlı beden dili ve tereddütsüz ifadeler karşıdaki kişide yetkinlik izlenimi oluşturabilir.

Bu izlenim bazen gerçek uzmanlıkla örtüşür.

Bazen örtüşmez.

Özellikle belirsizliğin yüksek olduğu konularda bu ayrım kritik hale gelir.

Bir insanın “Bilmiyorum” diyebilmesi, iletişim açısından zayıf görünmesine neden olabilir. Oysa bilgi üretiminde “bilmiyorum” çoğu zaman başlangıç noktasıdır.

Bilim, hukuk, tıp veya mühendislik gibi alanlarda güvenilirlik çoğu zaman yalnızca cevap vermekle değil, cevabın sınırlarını belirtmekle de ilgilidir.

Manipülatif iletişim ise bu sınırları hedef alabilir.

“Uzmanlar bile emin değil.”

“Bak, kendisi de kesin konuşamıyor.”

“Demek ki hiçbir şey bilmiyorlar.”

Bu tür bir akıl yürütme, belirsizliği kanıtsızlığın kanıtı haline getirir.

Oysa iki şey aynı değildir.

Bir konuda kesinlik bulunmaması, her görüşün eşit derecede doğru olduğu anlamına gelmez.

Dunning-Kruger etkisinin popüler versiyonu neden sorunlu?

İnternette sıkça paylaşılan grafik, insanları sanki belirli bir eğri üzerinde ilerleyen karakterler gibi gösterir: İlk başta aşırı özgüven, sonra sert düşüş, ardından uzun bir öğrenme süreci ve sonunda daha dengeli bir özgüven.

Bu anlatı öğretici olabilir.

Ama Dunning-Kruger etkisinin kendisini tek bir evrensel öğrenme grafiğine indirgemek yanıltıcıdır.

Özellikle “aptallar kendilerini zeki sanır” şeklindeki popüler yorum, araştırmanın daha incelikli meselesini gölgede bırakır.

Araştırmanın merkezindeki soru daha rahatsız edicidir:

İnsan kendi performansını ölçmek için gerekli bilgiye sahip değilse, kendi değerlendirmesinin yanlış olduğunu nasıl fark edecek?

Bu soru yalnızca bilgisiz insanlar için geçerli değildir.

Hepimiz farklı alanlarda benzer sınırlarla karşılaşabiliriz.

Bir doktor hukuki bir konuda yanılabilir.

Bir mühendis psikolojik bir konuda yanılabilir.

Bir tarihçi teknik bir konuda yanılabilir.

Bir akademisyen gündelik hayatın bambaşka bir alanında kötü karar verebilir.

İnsan olmak, uzmanlık alanının dışında sürekli olarak acemi kalmayı da içerir.

Bilgisizliğin en güçlü maskesi bazen küçük bir bilgidir

Tamamen bilgisiz bir insanın hiçbir fikri olmayabilir.

Daha tehlikeli durum bazen biraz bilgi sahibi olmaktır.

Çünkü birkaç doğru bilgi, yanlış bir bütünün içine yerleştirilebilir.

Bir kavram öğrenilir.

Bir istatistik görülür.

Bir video izlenir.

Bir uzman cümlesi bağlamından koparılır.

Sonra bu parçalar birleştirilerek çok daha büyük bir iddia oluşturulur.

Kişi artık “hiçbir şey bilmiyorum” noktasında değildir.

Fakat “yeterince biliyorum” hissine ulaşmıştır.

Sorun da burada başlar.

Bilginin parçaları arttıkça güven artabilir; fakat parçaların birbirine doğru bağlanıp bağlanmadığı ayrı bir sorudur.

Manipülasyon açısından bu son derece kullanışlıdır.

Çünkü tamamen yalan söylemek yerine, küçük doğruların üzerine büyük bir yanlış inşa etmek çoğu zaman daha ikna edici olabilir.

Kendinden emin olmak ile haklı olmak arasında görünmez bir mesafe var

İnsan zihni bu iki şeyi birbirine bağlamaya yatkındır.

“Bu kadar emin konuşuyorsa bir bildiği vardır.”

Belki vardır.

Belki yoktur.

Ses tonu kanıt değildir.

Kararlılık kanıt değildir.

Kalabalık bir destekçi grubu kanıt değildir.

Bir iddianın çok kez tekrarlanması da onu otomatik olarak doğru yapmaz.

Burada yapılabilecek en basit zihinsel ayrımlardan biri şudur:

Bir insanın iddiasını, o insanın özgüveninden ayırmak.

Sonra iddianın dayandığı kanıta bakmak.

Bu küçük ayrım, manipülasyona karşı şaşırtıcı derecede güçlü bir savunma olabilir.

Ve şimdi rahatsız edici kısım geliyor

Bu yazıyı okurken aklınıza muhtemelen birkaç kişi geldi.

Belki gerçekten de söyledikleriyle bildikleri arasındaki mesafeyi fark etmeyen insanlar var.

Fakat aynı mekanizmanın başka bir yüzü daha bulunuyor.

Siz de bazı konularda, bilginizin sınırlarını olduğundan daha geniş görüyor olabilirsiniz.

Ben de bu metni okuyan kişinin hangi konularda yanıldığını bilemem.

Zaten mesele bu.

İnsan kendi kör noktasını, kör nokta olduğu için göremez.

Bu yüzden zihinsel olgunluk her konuda şüphe etmek değildir. Her şeyi relativize etmek de değildir. Daha basit ama daha zahmetli bir beceridir:

Bir iddianın doğruluğu ile ona duyduğumuz güveni birbirinden ayırabilmek.

Bunu yapabildiğimiz ölçüde başkalarının kesinliğine daha az teslim oluruz.

Ama daha önemlisi, kendi kesinliğimizin de sorgulanabilir olduğunu kabul ederiz.

Çünkü insanı yanılgıya düşüren şey her zaman cehalet değildir.

Bazen sorun, bilmediğini bilmeye yetecek kadar bile bilmemektir.

Ve belki de insanın kendisine sorması gereken en zor soru şudur:

Emin olduğum şeylerin hangisinde, emin olmamı sağlayan tek şey kendi zihnim?

Zihnini Derinleştirmek İsteyenler İçin Anahtarlar

1. Metabiliş, kişinin kendi bilişsel süreçleri ve performansı hakkında değerlendirme yapabilmesini ifade eder. Dunning-Kruger araştırmasının temel katkılarından biri, belirli alanlarda düşük performans gösteren kişilerin kendi performanslarını değerlendirmede de sorun yaşayabileceğini göstermesidir. 1999 tarihli özgün çalışmada mizah, dilbilgisi ve mantık görevleri üzerinden yapılan dört araştırmada bu tür bir yanlış kalibrasyon incelenmiştir.
2. Justin Kruger ve David Dunning’in 1999 tarihli “Unskilled and Unaware of It” çalışması, konunun temel araştırmalarından biridir. Çalışmada katılımcıların mizah, dilbilgisi ve mantık alanlarındaki performansları ile kendi performanslarına ilişkin tahminleri karşılaştırıldı. Araştırmacılar, düşük performans gösteren katılımcıların kendi başarılarını önemli ölçüde olduğundan yüksek değerlendirebildiklerini ve bu yanlış değerlendirmenin metabilişsel becerilerle ilişkili olduğunu bildirdi.
3. Kruger, J. & Dunning, D. (1999). Unskilled and Unaware of It: How Difficulties in Recognizing One’s Own Incompetence Lead to Inflated Self-Assessments. Journal of Personality and Social Psychology, 77(6), 1121–1134.

Dunning ve çalışma arkadaşlarının daha sonraki değerlendirmeleri de konunun yalnızca “cahil insanların kendisini zeki sanması” şeklinde okunmaması gerektiğini; öz-değerlendirme, metabiliş ve performans arasındaki ilişkinin daha karmaşık olduğunu vurgular.

Bir başka önemli nokta da şudur: Dunning-Kruger etkisi üzerine popüler anlatılar, özgün araştırmanın kapsamını zaman zaman aşırı basitleştirmiştir. Bu nedenle kavramı tartışırken belirli bir kişinin psikolojik durumuna teşhis koymak yerine, ölçülen performans ile öz-değerlendirme arasındaki ilişkiye odaklanmak daha sağlıklıdır.