Suçluluk Duygusu Aşılama Nedir? (Guilt Induction)

İnsanlar Kendilerini Suçlu Hissederek Nasıl Kontrol Edilir? Bir tartışmada karşınızdaki kişi size doğrudan ne istediğini söylemek yerine fedakârlıklarını hatırlatıyorsa, hayal kırıklığını tekrar tekrar yüzünüze vuruyorsa veya sevgisini sorgulamanıza neden oluyorsa, ortada sıradan bir anlaşmazlıktan fazlası olabilir. Bazen bir insanı yönlendirmenin en etkili yolu ona emir vermek değil, kendi kararından dolayı utanmasını ya da suçluluk duymasını […]

Kronik Belirsizlik Nedir? (Chronic Ambiguity)

Manipülasyonun Zihni Sürekli Şüphede Tutma Yöntemi Bir gün size yakın davranan, ilgi gösteren ve gelecek planlarından söz eden biri, ertesi gün hiçbir açıklama yapmadan uzaklaşabilir. Sorun yaşandığında konuşmak yerine susabilir, ilişkinin ne anlama geldiği sorulduğunda konuyu değiştirebilir. Siz açıklık aradıkça o daha da belirsizleşebilir. Bir süre sonra dikkatiniz, karşınızdaki kişinin gerçekte ne yaptığı kadar, bunun […]

Seçilmiş Travma Nedir? (Chosen Trauma)

Geçmişin Acısı Kitleleri Nasıl Yönlendirir? Geçmişte yaşanan bir yenilgi, sürgün, katliam veya aşağılanma üzerinden yüzyıllar geçebilir. Olayı yaşayan insanlar artık hayatta olmayabilir; ancak yaşananların hikâyesi aile anlatılarında, anma törenlerinde, okul kitaplarında, anıtlarda ve siyasi söylemlerde yaşamaya devam edebilir. Zamanla bu tarihsel olay, yalnızca geçmişte yaşanmış bir felaket olmaktan çıkarak toplumun kendisini nasıl gördüğünü belirleyen bir […]

Seçimi Destekleyici Yanlılık Nedir? (Choice-Supportive Bias)

Hafızanız Kararlarınızı Nasıl Savunur? Bir araba satın aldınız. Başlangıçta sizi cezbeden özellikler artık eskisi kadar etkileyici görünmüyor; yakıt tüketimi beklediğinizden yüksek, bakım masrafları can sıkıcı. Buna rağmen aracı anlatırken tasarımını, sürüş konforunu ve güçlü motorunu öne çıkarıyorsunuz. Üstelik satın almadan önce değerlendirdiğiniz diğer araçların kusurlarını, onların avantajlarından daha iyi hatırlıyor olabilirsiniz. Peki, gerçekten böyle mi […]

Seçim Rasyonalizasyonu Nedir? (Choice Rationalization)

İnsanlar Yanlış Kararlarını Neden Savunur? Bir ürünü satın aldınız, bir ilişkiye başladınız, bir siyasi tercihte bulundunuz ya da hayatınızı etkileyecek bir karar verdiniz. Bir süre sonra seçiminizin bazı yönlerinin düşündüğünüz kadar iyi olmadığını fark ettiniz. Peki, kararınızı sorgulamak yerine onu daha güçlü biçimde savunmaya başladıysanız ne olur? Belki aldığınız ürünün kusurlarını önemsizleştiriyor, ilişkinizdeki rahatsız edici […]

Seçim Felci Nedir? (Choice Paralysis)

Çok Fazla Seçenek İnsanları Nasıl Kararsız Bırakır? Seçim Felci (Choice Paralysis), kişinin karar vermekte zorlanması, seçenekleri değerlendirmeyi sürdürmesi veya kararını sürekli ertelemesi durumunu anlatan bir ifadedir. Seçenek Aşırı Yüklemesi (Choice Overload) ise çok sayıda alternatifin karar sürecini zorlaştırabileceği durumları tanımlar. İki kavram birbiriyle ilişkili olsa da aynı şey değildir: Çok seçenek sunulması her zaman karar […]

Seçim Mimarisi Nedir? (Choice Architecture)

Kararlarımızı Biz mi Veriyoruz, Yoksa Bizim İçin mi Tasarlanıyor? Seçim Mimarisi (Choice Architecture), insanların karar verdiği ortamın ve seçeneklerin sunuluş biçiminin tasarlanmasıdır. Davranışsal ekonomi ve karar psikolojisi alanlarında incelenen bu kavram, insanların yalnızca hangi seçeneklere sahip olduklarından değil, bu seçeneklerle nasıl karşılaştıklarından da etkilendiğini vurgular. Richard Thaler ve Cass Sunstein, 2008 yılında yayımlanan Nudge adlı […]

Caydırıcı Etki Nedir? (Chilling Effect)

İnsanlar Neden Kendi Kendilerini Susturur? Caydırıcı Etki (Chilling Effect), insanların gelecekte karşılaşabilecekleri hukuki, mesleki, ekonomik veya toplumsal sonuçlardan korkarak sahip oldukları hakları kullanmaktan kaçınmasıdır. Özellikle ifade özgürlüğü, basın özgürlüğü, protesto hakkı ve bilgiye erişim bağlamında incelenir. Bu etki ortaya çıktığında kişiye doğrudan “Konuşma” denmesi gerekmez. Bir açıklama nedeniyle dava açılabileceğini, işini kaybedebileceğini, hedef gösterilebileceğini veya […]

Cımbızlama Nedir? (Cherry Picking)

Gerçeğin Yalnızca İşe Yarayan Parçasını Göstermek Cımbızlama (cherry picking), bir iddiayı destekleyen veri, örnek, araştırma veya ifadelerin seçilerek öne çıkarılması; bunlarla çelişen ya da iddianın geçerliliğini sınırlandıran bilgilerin ise göz ardı edilmesiyle ortaya çıkan bir akıl yürütme hatasıdır. Mantık ve argümantasyon literatüründe eksik kanıt sunma veya kanıtları seçici biçimde kullanma başlıklarıyla ilişkilendirilir. Kavramın adı, kiraz […]

Ödeme Sayfası Pazarlaması Nedir? (Checkout Marketing)

Satın Almanın Son Saniyesinde Devreye Giren Taktikler Ödeme Sayfası Pazarlaması (Checkout Marketing), müşterinin çevrimiçi alışverişini tamamlamak üzere olduğu sepet veya ödeme ekranında ek satış fırsatları sunmaya dayanan bir pazarlama yaklaşımıdır. Amaç, müşterinin alışveriş deneyimini desteklerken toplam sipariş değerini artırmaktır. Geleneksel mağazalardaki kasa önü ürünlerinin dijital karşılığı olarak düşünülebilir. Kasada beklerken çikolata, pil veya küçük bir […]