Zorlayıcı Kontrol Nedir? (Coercive Control)

Bir İlişki Nasıl Görünmez Hapishaneye Dönüşür? Bir ilişkideki baskı her zaman dışarıdan fark edilmez. Ortada görünür yaralar olmayabilir. Komşular, arkadaşlar veya aile üyeleri çiftin yaşadıklarından habersiz olabilir. Hatta kontrol edilen kişi bile yaşadıklarını uzun süre kıskançlık, aşırı sevgi, korumacılık ya da ilişkinin sıradan sorunları olarak yorumlayabilir. Ancak zamanla bazı şeyler değişir. Kiminle görüşeceğinizi açıklamak zorunda […]

Kodlanmış Eşitsizlik Nedir? (Coded Inequity)

Algoritmalar Ayrımcılığı Nasıl Görünmez Kılıyor? Bir iş başvurusu yaptığınızı düşünün. Özgeçmişiniz bir insan kaynakları uzmanına ulaşmadan önce yapay zekâ destekli bir sistem tarafından eleniyor. Size neden elendiğiniz açıklanmıyor. Kararı veren sistemin matematiksel olduğu söyleniyor. Peki ya o sistem, geçmişte kadınların daha az tercih edildiği bir sektördeki işe alım kayıtlarıyla eğitildiyse? Sorun yalnızca hatalı bir yazılım […]

Kod/Mekân Nedir? (Code/Space)

Yazılım Fiziksel Dünyayı Nasıl Yönetiyor? Bir havaalanını düşünün. Binalar yerinde, pistler açık, kapılar sağlamdır. Ancak uçuş bilgi sistemleri, rezervasyon veri tabanları ve yolcu kontrol yazılımları çökerse bu devasa yapı, bildiğimiz anlamda bir havaalanı olarak çalışmakta zorlanır. Fiziksel mekân ortadadır ama onu işlevsel kılan dijital düzen bozulmuştur. Bu durum yalnızca teknolojik bir arıza değildir. Modern dünyada […]

Kümelenme Yanılgısı Nedir? (Clustering Illusion)

Rastgele Olaylarda Nasıl Gizli Örüntüler Görürüz? Bir hisse senedi üç gün üst üste yükseliyor. Sosyal medyada aynı siyasi görüşü savunan onlarca paylaşım önünüze düşüyor. Rulet masasında art arda beş kez siyah geliyor. Zihniniz hemen bir açıklama aramaya başlıyor: Birileri piyasayı yönlendiriyor olabilir mi? Herkes aynı şeyi mi düşünüyor? Sıradaki sonuç da siyah mı olacak? Bazen […]

İklimi Erteleme Söylemleri Nedir? (Climate Delay Discourses)

İklim Eylemini Geciktiren 12 Retorik Taktik “İklim değişikliği gerçek, ama önce Çin adım atsın.” “Teknoloji birkaç yıla her şeyi çözecek.” “Bu dönüşüm milyonlarca insanı işsiz bırakacak.” “Artık çok geç; yapabileceğimiz hiçbir şey kalmadı.” Bu ifadeler ilk bakışta birbirinden farklı görünür. Biri uluslararası rekabetten, diğeri teknolojiden, bir başkası ekonomik adaletten söz eder. Fakat belirli koşullarda hepsi […]

Tık Tuzağı Gazeteciliği Nedir? (Clickbait Journalism)

Dijital Habercilikte Dikkat Nasıl Metalaşıyor? Bir haber sitesine giriyorsunuz. Ana sayfada birbirinden daha çarpıcı başlıklar sıralanıyor: “Ünlü isimden herkesi şaşırtan karar!”, “Uzmanlardan korkutan uyarı!”, “Kimsenin bilmediği gerçek sonunda ortaya çıktı!” Başlıkların her biri acil, olağanüstü ve kaçırılmaması gereken bir gelişme vaat ediyor. Ancak haberleri açtığınızda vaat edilen bilginin ya sıradan olduğunu ya da başlıkta yaratılan […]

Tık Tuzağı Nedir? (Clickbait)

Clickbait Başlıklar Merakınızı Nasıl İstismar Ediyor? İnternette karşınıza çıkan bir başlık düşünün: “Herkesin konuştuğu olayın perde arkasında bakın ne çıktı!” Ne olduğu söylenmiyor, ayrıntı verilmiyor, yalnızca merakınız dürtülüyor. Tıklıyorsunuz. Ancak açılan sayfada başlığın vaat ettiği büyük sırrın yerinde sıradan bir açıklama, tekrarlanan bilgiler veya reklamlarla dolu birkaç paragraf buluyorsunuz. Bu deneyimin arkasındaki teknik, tık tuzağı […]

Klasik Koşullanma Nedir? (Classical Conditioning)

Reklamlar ve Propaganda Duygularınızı Nasıl Şekillendirir? Bir köpek, yiyecek gördüğünde doğal olarak salya salgılar. Peki yiyecek gelmeden önce duyduğu bir zil sesi, zamanla aynı tepkiyi ortaya çıkarabilir mi? Rus fizyolog Ivan Pavlov’un çalışmaları, öğrenmenin bu dikkat çekici biçimini ortaya koydu. Bugün Klasik Koşullanma (Classical Conditioning) adıyla bilinen bu öğrenme mekanizması, yalnızca laboratuvarlarda incelenen bir olgu […]

Sınıf Tabanlı Dijital Uçurum Nedir? (Class-Based Digital Divide)

Algoritmalar Dijital Dünyada Eşitsizliği Nasıl Derinleştiriyor? İnternet, ilk ortaya çıktığında bilgiye erişimi demokratikleştirecek büyük bir fırsat olarak görüldü. Bilgiye ulaşmak için pahalı kütüphanelere, güçlü kurumlara veya geleneksel medya kuruluşlarına ihtiyaç kalmayacağı düşünülüyordu. Bir telefon ve internet bağlantısıyla herkesin sesini duyurabileceği yeni bir kamusal alan doğmuştu. Ancak zaman içinde başka bir gerçek ortaya çıktı: Teknolojiye erişebilmek, […]

Kronostaz Nedir? (Chronostasis)

Beyniniz Bir Saniyeyi Nasıl Durdurulmuş Gibi Gösterir? Hiç başka bir yere bakarken aniden duvardaki saate döndünüz ve saniye ibresinin hareket etmeden önce bir anlığına takılı kaldığını hissettiniz mi? Sanki saat durmuş, ilk saniye uzamış ve ardından zaman yeniden akmaya başlamış gibidir. Bu deneyim çoğu zaman saatin bozulduğunu düşündürecek kadar gerçekçi olabilir. Oysa yaşadığınız şey, Kronostaz […]