Bir olay yaşanıyor. Görüntüler yayınlanıyor, açıklamalar yapılıyor, uzmanlar konuşuyor. Ancak birkaç saat sonra aynı olayı tartışan insanlar sanki birbirinden tamamen farklı şeyler görmüş gibi konuşmaya başlıyor.

Bir grup için ortada açık bir kanıt var. Diğer grup aynı görüntüyü kurgu olarak değerlendiriyor. Bir tarafın güvendiği kaynak, diğer taraf için propaganda aracı. Üstelik iki taraf da kendi değerlendirmesinin makul ve doğru olduğuna inanıyor.

Bu durum her zaman bilgi eksikliğinden kaynaklanmaz. Bazen insanlar aynı bilgi ortamını paylaşmadıkları, aynı kaynaklara erişmedikleri ve aynı doğrulama ölçütlerini kullanmadıkları için ortak bir gerçeklik zemini kuramaz.

Epistemik parçalanma (Epistemic Fragmentation), bireylerin veya toplumsal grupların farklı bilgi kaynakları, dijital platformlar ve doğrulama pratikleri içinde birbirinden kopuk bilgi dünyalarına yerleşmesini ifade eder. Kavram, özellikle çevrim içi hedefli reklamcılık, sosyal medya tasarımı ve kamusal tartışmanın geleceği açısından önem kazanmıştır.

Ortak gerçeklik nasıl parçalanıyor?

Bir toplumda herkesin aynı düşünmesi beklenemez. Farklı siyasi görüşler, kültürel değerler ve kişisel deneyimler sağlıklı bir toplumsal hayatın doğal parçalarıdır. Epistemik parçalanma ise bu fikir ayrılığından daha derin bir soruna işaret eder.

Sorun, insanların aynı olaya farklı yorumlar getirmesi değildir. Birbirlerinin hangi bilgilere dayanarak konuştuğunu dahi göremeyecek kadar farklı bilgi ortamlarında bulunmalarıdır.

Bir kullanıcı sosyal medya akışında yalnızca belirli bir görüşü destekleyen içeriklerle karşılaşırken başka bir kullanıcı aynı olay hakkında tamamen farklı kaynaklardan beslenebilir. Arama motorlarının sıralaması, öneri sistemleri, takip edilen hesaplar, reklam hedefleme ve kişisel tercihler bu bilgi ortamlarını şekillendirir.

Böylece aynı toplum içinde farklı gerçeklik algıları gelişebilir. İnsanlar yalnızca farklı sonuçlara ulaşmaz; hangi kaynakların güvenilir olduğu, hangi kanıtların dikkate alınması gerektiği ve bir iddianın nasıl doğrulanacağı konusunda da ayrışabilir.

Burada epistemik parçalanmayı iki yakın kavramdan ayırmak gerekir:

Epistemik parçalanma ise daha geniş bir tabloyu anlatır. Farklı grupların yalnızca farklı görüşlere sahip olmasını değil, aralarındaki bilgi alışverişinin ve ortak değerlendirme zemininin de zayıflamasını kapsar.

Algoritmalar herkese aynı dünyayı göstermiyor

Epistemik parçalanmanın dijital dünyadaki önemli kaynaklarından biri kişiselleştirilmiş içerik sistemleridir.

Sosyal medya platformları, arama motorları ve reklam ağları kullanıcıların davranışlarından hareketle içerik seçebilir. Hangi videoda ne kadar zaman geçirildiği, hangi bağlantılara tıklandığı, hangi konuların takip edildiği ve hangi ürünlerle ilgilenildiği bu sistemlerin kararlarını etkileyebilir.

Bunun sonucu olarak iki kişi aynı platformu kullansa bile aynı bilgi ortamını deneyimlemeyebilir.

Bu farklılaşma tek başına manipülasyon anlamına gelmez. Kişiselleştirme, kullanıcının ilgilendiği içeriklere daha kolay ulaşmasını da sağlayabilir. Ancak kişiye özel içeriklerin önemli bir bölümü diğer insanlara görünmediğinde denetim ve hesap verebilirlik sorunları ortaya çıkar.

Silvia Milano, Brent Mittelstadt, Sandra Wachter ve Christopher Russell’ın 2021 yılında Nature Machine Intelligence dergisinde yayımlanan çalışması tam olarak bu meseleye odaklanır. Araştırmacılar, çevrim içi hedefli reklamcılığın kullanıcıları birbirinden izole eden bir epistemik parçalanma yaratabildiğini ve bunun reklamcılığın kamusal denetimini zorlaştırdığını savunur.

Bir kullanıcıya gösterilen siyasi veya ticari mesaj, başka bir kullanıcıya gösterilmeyebilir. Dolayısıyla toplumun geri kalanı o mesajın içeriğini, bağlamını ve hedefleme biçimini inceleyemeyebilir.

Bu, özellikle karanlık reklamlar ve mikro hedefli propaganda açısından önemlidir. Herkese açık bir mesajın eleştirilmesi mümkündür; fakat yalnızca belirli kişilere gösterilen mesajların izini sürmek çok daha zordur.

Manipülasyonun avantajı: Herkese başka bir hikâye anlatmak

Geleneksel propaganda çoğu zaman geniş kitlelere aynı mesajı ulaştırmaya çalışır. Dijital ortamda ise farklı gruplara birbirinden farklı, hatta birbiriyle çelişen mesajlar sunmak mümkün hâle gelmiştir.

Bir siyasi kampanya, bir kullanıcı grubuna güvenlik kaygılarını öne çıkaran içerikler gösterirken başka bir gruba ekonomik endişeleri vurgulayan mesajlar sunabilir. Ticari reklamcılıkta da farklı tüketici profillerine farklı vaatler ve duygusal çağrılar yöneltilebilir.

Bu yöntemin manipülatif hâle gelmesi için her mesajın yanlış olması gerekmez. Asıl sorun, mesajların hedef kitlelere göre gizlice farklılaştırılması, önemli bağlamların saklanması ve bu iletişimin kamusal denetimden kaçabilmesidir.

Böyle bir ortamda insanlar yalnızca farklı şeylere inanmaz. Birbirlerinin hangi mesajlarla karşılaştığını bilmedikleri için tartışmanın başlangıç noktasında bile anlaşamayabilirler.

Data Voids: Arama motorlarının bilgi boşluklarından yararlanmak

Epistemik parçalanmayı besleyebilen bir başka mekanizma, arama motorlarında belirli konulara ilişkin güvenilir içeriğin az olduğu alanlardır. Bu durum Data Voids (Veri Boşlukları) olarak adlandırılır.

Michael Golebiewski ve danah boyd tarafından incelenen bu olguda, az aranan veya yeni ortaya çıkan ifadeler hakkında arama sonuçlarında yeterli ve güvenilir bilgi bulunmayabilir. Bu boşluklar, manipülatif aktörlerin belirli terimleri ve arama sonuçlarını kendi içerikleriyle doldurmasına imkân tanıyabilir.

Örneğin yeni ortaya çıkan bir olayla ilgili kullanıcıların aradığı sıra dışı bir ifade düşün. Güvenilir kaynaklar henüz konu hakkında kapsamlı içerik üretmemişse, arama sonuçlarında erken davranan ve arama motoru optimizasyonunu iyi kullanan aktörler öne çıkabilir.

Kullanıcı, araştırma yaptığını düşünürken belirli bir anlatının içine yönlendirilebilir. Üstelik bu yönlendirme doğrudan bir yalan söylemek zorunda değildir; seçilmiş içerikler, eksik bağlamlar ve stratejik biçimde öne çıkarılan kavramlar da algıyı şekillendirebilir.

Seçici geçirgenlik: Bilgi sınırları neden kalınlaşıyor?

2024 yılında Topoi dergisinde yayımlanan Matthew Crippen’ın çalışması, sosyal medya ortamlarında seçici geçirgenlik (Selective Permeability) kavramını epistemik parçalanma bağlamında inceler.

Bu yaklaşım, dijital ortamların herkese aynı bilgi geçişini sunmadığına dikkat çeker. Kültür, toplumsal konum, platform özellikleri ve paylaşım normları, hangi bilginin kimlere ulaşacağını etkileyebilir.

Bir grupta güvenilir kabul edilen kaynak, başka bir grupta baştan reddedilebilir. Karşıt görüşten gelen bir bilgi, içeriği değerlendirilmeden kaynağı nedeniyle dışarıda bırakılabilir.

Böylece gruplar arasındaki iletişim yalnızca azalmaz; karşılıklı anlaşılabilirlik de zayıflar. İnsanlar birbirlerinin argümanlarını değerlendirmek yerine, o argümanların geldiği bilgi dünyasını bütünüyle geçersiz saymaya başlayabilir.

Bu noktada algoritmaların etkisini tek başına belirleyici kabul etmek doğru olmaz. Kullanıcı tercihleri, toplumsal ilişkiler, medya kuruluşları ve platformların tasarımı birlikte çalışır. Epistemik parçalanma, tek bir algoritmanın yarattığı basit bir sonuç değildir.

Gerçeklik parçalandığında manipülasyon nasıl denetlenir?

Epistemik parçalanmanın en önemli sonuçlarından biri, ortak denetim imkânının zayıflamasıdır.

Bir reklamın veya propaganda mesajının kimlere gösterildiği bilinmiyorsa gazeteciler, araştırmacılar ve düzenleyici kurumlar bu mesajın etkisini değerlendirmekte zorlanabilir. Farklı gruplara farklı açıklamalar sunulduğunda, bu açıklamalar arasındaki çelişkileri ortaya çıkarmak da güçleşir.

Bu nedenle çözüm, herkesi aynı düşünceye yönlendirmek veya bütün kullanıcılara aynı içeriği göstermek değildir. Önemli olan, bilgi akışının daha şeffaf ve denetlenebilir olmasıdır.

Kullanıcıların kişiselleştirilmiş reklamları görebilmesi, siyasi reklamların kim tarafından finanse edildiğinin açıklanması, araştırmacıların platform verilerine güvenli biçimde erişebilmesi ve farklı bilgi ortamları arasında sağlıklı geçiş kanallarının kurulması bu açıdan önem taşır.

Bireysel düzeyde ise yalnızca kendi görüşünü destekleyen kaynakları değil, karşıt iddiaların dayandığı kanıtları da incelemek gerekir. Ancak sorumluluğu yalnızca kullanıcıya yüklemek yeterli değildir. Bilgi ortamını tasarlayan platformların ve bu ortamdan ekonomik veya siyasi fayda sağlayan aktörlerin de hesap verebilir olması gerekir.

Epistemik parçalanmanın tehlikesi, herkesin farklı düşünmesi değil; insanların aynı olay hakkında konuşurken artık ortak bir kanıt ve doğrulama zemini bulamamasıdır.

Birbirimizin ne bildiğini bilemediğimiz bir toplumda, gerçeği birlikte nasıl sınayabiliriz?

Zihnini Derinleştirmek İsteyenler İçin Anahtarlar

  1. Kişiselleştirilmiş çevrim içi hedefleme, kullanıcılara farklı mesajlar göstererek ortak kamusal denetimi zorlaştırabilir. Bu risk, epistemik parçalanma kavramının dijital reklamcılık bağlamındaki temel meselelerinden biridir.
  2. Matteo Cinelli ve çalışma arkadaşlarının 2021 tarihli araştırması, Gab, Facebook, Reddit ve Twitter’da 100 milyondan fazla içerik üzerinden yankı odalarının oluşumunu incelemiştir. Bulgular, platformlar arasında bilgi dolaşımı ve benzer görüşlü kullanıcıların kümelenmesi bakımından farklılıklar bulunduğunu göstermiştir: The Echo Chamber Effect on Social Media – PNAS.
  3. Michael Golebiewski ve danah boyd, Data Voids: Where Missing Data Can Easily Be Exploited (2019) başlıklı raporlarında arama motorlarındaki bilgi boşluklarının dezenformasyon ve medya manipülasyonu için nasıl kullanılabildiğini inceler: Data & Society – Data Voids.

Meta Title: Epistemik Parçalanma Nedir? Dijital Gerçeklik

Meta Description: Epistemik parçalanma, algoritmalar ve kişiselleştirilmiş içerikler ortak gerçeklik algısını nasıl zayıflatıyor? Dijital manipülasyonun mekanizmasını keşfet.

Post Excerpt: Aynı olaya bakan insanlar neden birbirinden tamamen farklı gerçekliklere inanıyor? Algoritmalar, hedefli reklamlar ve dezenformasyon ortak bilgi zeminini nasıl parçalıyor?

Etiketler: Epistemik Parçalanma, Algoritmik Manipülasyon, Dezenformasyon

English Image Prompt:

A sophisticated dark editorial photograph representing epistemic fragmentation in the digital age. Several people sit separately in a large dimly lit room, each illuminated by a different screen displaying abstract, contradictory visual information with no readable text. Transparent glass partitions and subtle reflections divide the space into isolated information environments, while the figures remain physically close but psychologically disconnected. In the background, faint overlapping news imagery and fragmented digital interfaces suggest personalized algorithms, targeted advertising, and competing versions of reality. Cinematic conceptual photography, realistic human figures, restrained charcoal and muted blue tones, dramatic but natural lighting, intricate visual composition, high-end investigative magazine cover aesthetic. Naturally integrate the exact Turkish word “MANİPÜLASYON” into a small reflection or printed fragment near the subtle central area, readable but not dominant. No other text, no additional letters, no logos, no watermark, no headline, avoid cliché puppet-master imagery.

Alt Text: Farklı ekranların ışığında birbirinden kopuk oturan insanların cam bölmelerle ayrıldığı karanlık bir dijital ortam.