Odak Saptırma Nedir? (Deflection)
Sorumluluktan Kaçmanın Görünmez Taktiği Birine yaptığı hatayı sorarsınız. Cevap vermek yerine sizin aylar önce yaptığınız bir yanlışı gündeme getirir. Konuyu tekrar asıl meseleye çekmeye çalışırsınız; bu kez sesini yükseltir, kırıldığını söyler veya kendisine haksızlık yapıldığını anlatmaya başlar. Bir süre sonra ilk sorunuzun ne olduğunu unutmuşsunuzdur. Artık onun davranışını değil, sizin üslubunuzu, geçmişteki hatalarınızı veya tartışmayı […]
Savunmacı Atıf Nedir? (Defensive Attribution)
İnsanlar Kötü Olayların Sorumluluğunu Neden Mağdura Yükler? Bir insan dolandırıldığında ilk tepkiniz ne oluyor? Ona geçmiş olsun demek mi, yoksa nasıl böyle bir hataya düştüğünü sorgulamak mı? Bir kadın şiddete uğradığında, bir çalışan işini kaybettiğinde veya bir aile bütün birikimini kaybettiğinde zihninizde beliren ilk düşünceyi hiç fark ettiniz mi? Bazen mağdurun ne yaşadığından çok, onun […]
Savunma Mekanizmaları Nedir? (Defense Mechanisms)
Psikolojik Savunmalar Manipülasyonun Aracına Nasıl Dönüşür? Bir insan neden kendi yaptığı hatayı başkasına yükler? Neden karşısındaki kişiyi sürekli suçladığı hâlde kendi davranışlarını sorgulamaz? Ya da kendisine zarar veren birinin davranışlarını zamanla benimseyerek onun gibi davranmaya başlar? Bu tepkilerin arkasında, insan zihninin kaygı ve içsel çatışmalarla başa çıkmak için geliştirdiği psikolojik süreçler bulunabilir. Psikanalitik kuramda Savunma […]
Kusurluluk Şeması Nedir? (Defectiveness Schema)
Kendini Değersiz Hissetmenin Görünmeyen Psikolojisi Birisi seni eleştirdiğinde neden hemen kendini savunmak yerine özür dilemeye başlıyorsun? Bir ilişkide sürekli incitildiğin hâlde neden sorunun kendinde olduğunu düşünüyorsun? Hatta bazen karşındaki insanın sana kötü davrandığını bildiğin hâlde, onu kaybetmemek için kendi değerinden vazgeçtiğin oluyor mu? Bu davranışların arkasında yalnızca özgüven eksikliği bulunmayabilir. Daha derinde, kişinin kendisini temelden […]
Statüko Yanlılığı Nedir? (Status Quo Bias)
Değişmekten Neden Bu Kadar Korkarız? Bir iş yerinde mutsuzsun. Yöneticinden memnun değilsin, yaptığın iş seni tatmin etmiyor ve başka bir yerde daha iyi koşullara sahip olabileceğini biliyorsun. Yine de başvuru yapmıyorsun. Bir ilişkinin seni yıprattığını fark ediyorsun ama ayrılmayı düşünmek bile rahatsızlık veriyor. Kullandığın bir uygulamanın gereksiz yere para aldığını biliyorsun fakat aboneliğini iptal etmeyi […]
Varsayılan Mod Ağı Nedir? (Default Mode Network / DMN)
Beynin İç Dünyası ve Manipülasyonla İlişkisi Bazen insan hiçbir şey yapmadığını düşünür: Bir yerde otururken geçmişte yaşadığı bir konuşmayı hatırlar, gelecekte vereceği bir kararı zihninde canlandırır veya bir başkasının kendisi hakkında ne düşündüğünü tahmin etmeye çalışır. Dış dünyaya yoğun biçimde odaklanmadığı bu anlarda beyin faaliyetini durdurmaz. Aksine, içsel düşünce süreçleriyle ilişkili bazı beyin bölgeleri arasındaki […]
Varsayılan Seçenek Etkisi Nedir? (Default Effect)
Varsayılan Etkinin Psikolojik Temeli Bir internet sitesine üye olduğunuzu düşünün. Kayıt formunda, kampanyalardan haberdar edilmek istediğinizi belirten kutu zaten işaretlidir. Kutuyu fark etmezseniz veya değiştirmek için uğraşmazsanız, sistem sizin adınıza bir tercih yapmış olur. İşte varsayılan etkinin temel mekanizması budur: İnsanlar, önlerine konulan seçenekleri her zaman sıfırdan değerlendirmez. Mevcut ayarı korumak çoğu zaman daha kolay, […]
Deepfake Dezenformasyonu Nedir? (Deepfake Disinformation)
Deepfake Dezenformasyonu Nasıl Çalışır? Deepfake, derin öğrenme teknikleri kullanılarak bir kişinin yüzünün, sesinin veya hareketlerinin başka bir içerikte taklit edilmesini sağlayan sentetik medya üretimidir. Bir siyasetçinin hiç yapmadığı bir konuşmayı yapmış gibi gösteren video, tanınmış bir gazetecinin sesini taklit ederek yayımlanan sahte açıklama veya gerçek bir kişinin yüzünün başka bir görüntüye yerleştirilmesi bu teknolojinin örnekleridir. […]
Yem Etkisi Nedir? (Decoy Effect)
Tüketiciyi İstemediği Seçeneğe Yönlendiren Fiyatlandırma Oyunu Bir sinemaya girdiniz ve patlamış mısır almak istiyorsunuz. Küçük boy 30 TL, büyük boy 70 TL. Büyük boyun fiyatı gözünüze yüksek geliyor. Küçük boy ise ihtiyacınızı karşılayabilir. Bir süre düşündükten sonra küçük boy almaya karar veriyorsunuz. Tam bu sırada üçüncü bir seçenekle karşılaşıyorsunuz: Orta boy 65 TL. Bir anda […]
Ayrıştırma Nedir? (Decoupling)
Manipülasyonun Etkisinden Kurtulmak İçin Duygu ve Davranış Arasındaki Bağı Koparmak Birisi sizi suçlu hissettirdiğinde hemen özür diliyor, korkuttuğunda geri çekiliyor veya dikkatinizi ustalıkla başka yöne çevirdiğinde asıl olup biteni gözden kaçırıyor olabilirsiniz. Bu tepkilerin ortak noktası, zihinsel süreçlerle davranışlar arasında kurulan otomatik bağlantılardır. Ayrıştırma (Decoupling) kavramı, bu bağlantıların nasıl işlediğini anlamak açısından önemlidir. Ancak kavramın […]
