Sorumluluğun Dağılması Nedir? (Diffusion of Responsibility)

Kalabalıkların İçinde Kaybolan Vicdan Sorumluluğun dağılması, bireyin bir durum karşısında harekete geçme yükümlülüğünü çevresindeki diğer insanlarla paylaştığını düşünmesi ve bu nedenle kişisel sorumluluk hissinin zayıflamasıdır. Kalabalık büyüdükçe sorumluluk ortadan kalkmaz; ancak bireyin zihninde kime ait olduğu belirsizleşebilir. Sosyal psikolojinin önemli kavramlarından biri olan bu mekanizma, yalnızca acil durumlarda yardım etme davranışını açıklamaz. Grup çalışmalarında, kurumsal […]

Geçirgen Sınırlar Nedir? (Diffused Boundaries)

Başkalarının Hayatına Müdahale Etmesine Neden İzin Veriyorsun? Telefonun çalıyor. Karşındaki kişi yine bir sorununu anlatıyor. Kendi işlerin, yorgunluğun veya yapmak istemediklerin önemli değilmiş gibi davranıyorsun. Onu dinliyorsun, çözüm bulmaya çalışıyorsun, hatta kendi planlarından vazgeçiyorsun. Peki bunu gerçekten istediğin için mi yapıyorsun, yoksa hayır dediğinde ortaya çıkacak öfke, suçluluk veya reddedilme duygusundan kaçmak için mi? Psikolojide […]

Benliğin Farklılaşması Nedir? (Differentiation of Self)

Başkalarının Duyguları Seni Yönetmeye Ne Zaman Başlar? Bir insanın sana kızması, kendini suçlu hissetmene neden oluyor mu? Bir yakınını hayal kırıklığına uğratmamak için kendi kararlarından vazgeçiyor musun? Karşındaki kişi öfkelendiğinde düşüncelerini savunmak yerine ortamı yatıştırmaya mı çalışıyorsun? Bazen insan, başkalarıyla ilişkisini korumak uğruna kendi kimliğinden ne kadar uzaklaştığını fark etmez. Ne düşündüğünü, ne istediğini ve […]

Dikotomik Düşünme Nedir? (Dichotomous Thinking)

İnsanları İki Seçeneğe Mahkûm Eden Zihinsel Tuzak Bir tartışmada hiç üçüncü bir ihtimal düşünmeden taraf seçmeye zorlandığını hatırla. Karşındaki kişi senden ya tamamen destek olmanı ya da karşısında yer almanı bekliyor. Bir konuda itiraz ettiğinde bütün geçmişin sorgulanıyor, küçük bir hata yaptığında karakterin hedef alınıyor. Neden bazı insanlar için orta yol yoktur? Psikolojide Dichotomous Thinking […]

Değersizleştirme Nedir? (Devaluation)

Bir İnsan Önce Nasıl Göklere Çıkarılır, Sonra Nasıl Hiçleştirilir? Bir zamanlar seninle konuşmaya doyamayan, en küçük özelliğini bile hayranlıkla karşılayan ve seni hayatının merkezine yerleştiren biri düşün. Bir süre sonra aynı kişi söylediklerini küçümsemeye, başarılarını önemsizleştirmeye, kusurlarını sürekli gündeme getirmeye başlıyor. Üstelik değişimin nedenini anlamaya çalıştığında sorunlu olanın sen olduğunu söylüyor. Ne değişti? Sen mi […]

Yersizyurtsuzlaşma Nedir? (Deterritorialization)

Kimliğin, Bağların ve Anlamın Yerinden Edilmesi Bir insanı yönlendirmek için önce ona ne düşüneceğini söylemek gerekmez. Bazen yaşadığı çevreyle, geçmişiyle, alışkanlıklarıyla ve kendisini tanımladığı değerlerle arasındaki bağları değiştirmek yeterlidir. Alıştığı anlam dünyası çözülmeye başladığında insan yeni dayanaklar arar. Eskiden güvendiği kurumlar, gelenekler veya topluluklar artık ona aynı güveni vermeyebilir. Tam bu noktada yeni kimlikler, yeni […]

Yıkıcı İtaat Nedir? (Destructive Obedience)

Otoritenin Emriyle Vicdanı Susturmak Bir insan, normal koşullarda asla yapmayacağı bir şeyi yalnızca kendisine emir verildiği için yapabilir mi? Üstelik karşısındaki kişinin acı çektiğini gördüğü halde devam edebilir mi? Bu sorular, sosyal psikolojinin en rahatsız edici araştırmalarından birinin merkezinde yer alır: Stanley Milgram’ın itaat deneyleri. Yıkıcı itaat (Destructive Obedience), otoriteye uyma davranışının ağır ve zarar […]

İstikrarsızlaştırma Nedir? (Destabilization)

Manipülasyonun Kişinin Zeminini Kaydırma Stratejisi Bir insanı kontrol etmek için her zaman emir vermek, tehdit etmek veya açıkça baskı kurmak gerekmez. Bazen çok daha etkili bir yöntem vardır: Onun üzerinde durduğu zemini sürekli değiştirmek. Bugün doğru yaptığı bir şey yarın hata sayılır. Dün takdir edilen davranışı bugün yetersizlik olarak tanımlanır. Bir konuda kendini savunduğunda aşırı […]

Tamir Karşıtı Tasarım Nedir? (Design for Anti-Repair)

Bir ürün satın aldığınızda ona gerçekten sahip olduğunuzu düşünürsünüz. Ancak pilini değiştirmek istediğinizde özel ekipmanlara ihtiyaç duyuyor, arızalı bir parçayı yenilemek istediğinizde yazılımsal engellerle karşılaşıyor veya tamir kılavuzuna ulaşamıyorsanız mülkiyet hakkınızın sınırlarıyla karşı karşıyasınız demektir. Tamir karşıtı tasarım, ürünlerin onarılmasını zorlaştıran fiziksel, yazılımsal ve bilgiye erişim temelli engeller üzerinden tüketiciyi üreticiye bağımlı kılabilen bir tasarım […]

Arzu Üretimi Nedir? (Desire Manufacturing)

İstemediğiniz Bir Şeyi Nasıl Arzulamaya Başlarsınız? Bir ürüne gerçekten ihtiyacınız olduğu için mi sahip olmak istiyorsunuz, yoksa o ürüne sahip olmanın sizi nasıl biri göstereceğine inandırıldığınız için mi? Bu soru, modern tüketim kültürünün merkezindeki önemli bir gerilimi ortaya çıkarır. İnsanlar elbette ihtiyaçları doğrultusunda seçim yapar. Ancak tüketim kararları yalnızca barınma, beslenme, güvenlik veya işlevsellik gibi […]