Etiket: Kullanılabilirlik Sezgisi
Kullanılabilirlik Sezgisi, Nobel ödüllü psikologlar Daniel Kahneman ve Amos Tversky tarafından ortaya atılan, davranışsal iktisat ve sosyal psikolojinin temel taşlarından biri olan bir bilişsel yanılsama / kestirme yöntemidir.
1. Türk Literatüründeki Karşılıkları
Türk akademisinde ve çevirilerinde bu kavram için kullanılan en yaygın karşılıklar şunlardır:
• Kullanılabilirlik Sezgisi / Önyargısı (En sık kullanılan akademik karşılık)
• Bulunabilirlik Kestirmesi / Kısayolu
• Akla Gelebilirlik Kestirmesi
• Elde Bulunurluk Sezgisi
2. Kavramın Anlamı Nedir?
İnsan beyni karmaşık kararlar alırken enerji tasarrufu yapmak için zihinsel kısayollar (heuristics) kullanır. Kullanılabilirlik sezgisi, bir konuyu değerlendirirken akla ilk gelen, en taze veya en çarpıcı örnekleri baz alarak karar verme eğilimidir. Beynimiz der ki: “Bunu çok kolay hatırlayabiliyorsam, demek ki bu çok önemli, yaygın veya doğrudur.”
• Klasik Örnek: Haberlerde üst üste uçak kazası gören birinin, istatistiksel olarak uçak yolculuğu çok daha güvenli olmasına rağmen, uçağın arabadan daha tehlikeli olduğuna inanması ve korkmasıdır. Çünkü uçak kazası anısı zihinde daha “hazır/kullanılabilir” durumdadır.
3. Manipülasyon ile İlişkisi Nedir?
Bu kavram, algı yönetimi, medya manipülasyonu, propaganda ve pazarlama alanlarında profesyonel manipülatörlerin en çok faydalandığı psikolojik zaaflardan biridir.
• Gündem Belirleme ve Tekrar: Medya veya bir manipülatör, bir konuyu (örneğin belirli bir suç türünü veya bir tehlikeyi) sürekli tekrarlayarak zihninizde en üst sıraya taşır. Siz de o olayın toplumda çok yaygın olduğunu düşünmeye başlarsınız.
• Korku ve Duygusal Çarpıcılık: İnsan zihni duygusal ve şok edici olayları daha kolay hatırlar. Manipülatörler rasyonel veriler yerine dramatik, korku dolu veya sansasyonel hikayeler anlatarak sizin bu kestirme yola (heuristic) düşmenizi sağlar ve kararlarınızı yönlendirir.
