Etiket: Eleştirel Söylem Analizi
Bu alandaki en büyük otoritelerden biri olan Teun A. van Dijk, 2006 yılında yayımladığı ve literatürde çığır açan makalesiyle “Söylem ve Manipülasyon” (Discourse and Manipulation) kavramsal çerçevesini literatüre kazandırmıştır.
Van Dijk, manipülasyonu salt bir kelime oyunu olarak değil; gücün kötüye kullanılması (power abuse), zihin kontrolü (cognitive mind control) ve söylemsel etkileşim (discursive interaction) boyutlarıyla ele alan üçlü (triangulated) bir teorik model olarak tanımlar.
Eleştirel Söylem Analizi literatüründe bu isimle anılan kavramsal yapının üç temel sacayağı şunlardır:
1. Sosyal Boyut (Social Dimension)
Manipülasyon, meşru bir ikna (persuasion) çabasından farklıdır. Meşru ikna sürecinde muhatabın çıkarı gözetilirken ve özgür iradesi varken; manipülasyonda egemen gruplar (politikacılar, medya holdingleri vb.) kendi çıkarları doğrultusunda, muhatabın rızası hilafına veya onun en iyi çıkarlarına aykırı olarak yasa dışı bir tahakküm kurarlar. Toplumsal eşitsizliği yeniden üretmek için gücün kötüye kullanılmasıdır.
2. Bilişsel Boyut (Cognitive Dimension)
Manipülasyon temelde bir zihin kontrolüdür. İnsanların anlama süreçlerine müdahale edilerek beyinlerinde yanlı “zihinsel modeller” (mental models) ve toplumsal ideolojiler inşa edilir. Alıcı, manipüle edildiğinin farkına varmadan manipülatörün ideolojisini kendi gerçeği gibi benimser.
3. Söylemsel Boyut (Discursive Interaction)
Metin ve konuşma düzeyinde manipülasyonun nasıl yapıldığına odaklanır. Burada en popüler araç Van Dijk’ın “İdeolojik Kare” (Ideological Square) adını verdiği şu stratejidir:
• Bizim iyi yönlerimizi vurgula (Emphasize Our good things)
• Onların kötü yönlerini vurgula (Emphasize Their bad things)
• Bizim kötü yönlerimizi hafiflet/gizle (Mitigate Our bad things)
• Onların iyi yönlerini hafiflet/gizle (Mitigate Their good things)
Bu amaçla dilde belirli zamirler (Biz ve Onlar kutuplaşması), metaforlar, örtmece sözler (euphemism) ve konuyu çarpıtan çerçeveleme teknikleri kullanılır.
