Etiket: Concorde Etkisi
Concorde Etkisi kavramı, psikoloji, davranışsal ekonomi ve evrimsel biyolojide sıklıkla çalışılan ve manipülasyon tekniklerinde (özellikle kişilerin kendi kendilerini manipüle etmesi veya başkaları tarafından bu tuzağa çekilmesi süreçlerinde) büyük rol oynayan bir fenomendir.
Concorde Etkisi Nedir?
Concorde Etkisi, yaygın olarak “Batık Maliyet Yanılgısı” (Sunk Cost Fallacy) olarak bilinir. Bir kişinin, bir işe veya duruma geçmişte yaptığı yatırım (zaman, para veya emek) boşa gitmesin diye zararda olduğunu bile bile o işi sürdürme eğilimidir.
• İsminin Kökeni: İngiliz ve Fransız ortak yapımı olan süpersonik uçak Concorde projesinden gelir. Projenin mali açıdan hiçbir zaman kârlı olmayacağı çok önceden anlaşılmasına rağmen, hükümetler o güne kadar çok fazla para harcadıkları için “itibar kaybetmemek” ve “parayı çöpe atmış olmamak” adına projeyi yıllarca fonlamaya devam etmiştir.
Manipülasyonla İlişkisi
Manipülatörler, kurbanlarını kendilerine veya bir sisteme bağlı tutmak için bu psikolojik yanılgıyı şu şekillerde manipülasyon malzemesi yaparlar:
• İlişkisel Manipülasyon (Gaslighting / Duygusal İstismar): Zararlı (toksik) bir ilişkideki manipülatör, karşı tarafa sürekli geçmişte verdikleri emekleri, harcanan yılları hatırlatır. Kurban, “Bu ilişki için 5 yılımı verdim, şimdi bırakırsam hepsi boşa gidecek” diye düşünerek manipülasyona boyun eğmeye devam eder.
• Finansal ve Ticari Manipülasyon (Dolandırıcılık / Kumar): Kumarbazların kaybettikçe “kayıplarını geri kazanmak” amacıyla daha çok para yatırması veya saadet zinciri (Ponzi) gibi yapılarda “Sistemden çıkarsan içerideki paran yanar” denilerek kişiden sürekli daha fazla para talep edilmesi bu etkiye dayanır.
• İş Dünyası ve Projeler: Yöneticiler veya iş ortakları, başarısız olacağı kesinleşmiş bir projeye sırf “Buraya kadar getirdik” demek için kaynak aktarmaya devam edebilirler.
Özetle; geçmişte ödenen bedel geri alınamaz (batık maliyettir), ancak manipülasyon altındaki insan beyni mantıklı olanı (zararın neresinden dönülse kârdır) seçmek yerine, duygusal olarak geçmiş yatırıma takılıp kalır.
