Etiket: Bilişsel Kaçınma
Bilişsel Kaçınma doğrudan bir “manipülasyon tekniği” olarak değil, bireyin stres, kaygı veya tehdit edici düşüncelerle başa çıkmak için kullandığı psikolojik bir savunma/başa çıkma mekanizması olarak tanımlanır.
Kavramın manipülasyonla kesiştiği noktalar ve literatürdeki yeri şu şekildedir:
1. Literatürde Cognitive Avoidance (Bilişsel Kaçınma) Nedir?
Bilişsel kaçınma; kişinin kendisinde kaygı, suçluluk veya huzursuzluk uyandıran düşünce, anı, inanç ve duygulardan zihinsel olarak kaçması, bunları baskılaması veya yok saymasıdır. Özellikle Yaygın Anksiyete Bozukluğu (YAB) ve Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) literatüründe (T.D. Borkovec’in teorilerinde) geniş yer tutar.
Kişi bunu şu yollarla yapar:
• Düşünce Baskılama: Rahatsız edici bir düşünce akla geldiğinde zorla başka bir şey düşünmeye çalışmak.
• Zihinsel Dikkat Dağıtma: Sürekli televizyon izlemek, işe gömülmek veya oyun oynamak gibi yöntemlerle beyni meşgul tutmak.
• Rasyonalizasyon/İnkar: Sorunu küçümsemek veya mantığa bürüyerek zihinde “yok etmek”.
2. Manipülasyon İlişkisi: Bilişsel Kaçınma Nasıl Manipülatif Olabilir?
Bilişsel kaçınma bireysel bir savunma mekanizması olsa da, ilişkisel manipülasyon süreçlerinde iki farklı rolde karşımıza çıkar:
• Manipülatörün Silahı Olarak (Aktif Kaçınma): Bir manipülatör, yaptığı hataların sorumluluğunu almamak ve kurbanını kontrol etmek için bilişsel kaçınmayı dışsal bir davranışa dönüştürür. Örneğin, Sessizlik Cezası (Silent Treatment) veya konuyu sürekli saptırma taktikleri, manipülatörün yüzleşmekten kaçınmak için kullandığı bilişsel ve davranışsal kaçınma biçimleridir. Kişi zihninde o suçu kabul etmek istemediği için konuyu inkar eder (Gaslighting veya DARVO süreçlerinin bir parçası olarak).
• Kurbanın Tepkisi Olarak (Pasif Kaçınma): Ağır psikolojik manipülasyona (özellikle narsistik istismara) maruz kalan kurbanlar, yaşadıkları gerçekliğin ağırlığıyla (örneğin “Sevdiğim insan bana bilerek zarar veriyor” gerçeğiyle) baş edemedikleri için bilişsel kaçınmaya sığınırlar. Gerçeği inkar ederler, manipülatörün davranışlarını rasyonalize ederler (“Aslında beni seviyor, sadece kötü bir günüydü”). Bu durum kurbanı manipülasyona daha açık hale getirir.
