Etiket: Algoritmik İtaat
Bu kavram literatürde iki farklı temel perspektifte ve çalışma alanında kendine yer bulmaktadır:
1. İnsan Psikolojisi ve Toplumsal Manipülasyon Açısından (İnsanın İtaati)
Sosyal bilimler, dijital medya ve teknoloji etiği literatüründe bu kavram; insanların algoritmik sistemlerin kararlarına, önerilerine veya yönlendirmelerine körü körüne güvenmesi ve sorgulamadan itaat etmesi durumunu tanımlamak için kullanılır.
• Ünlü matematikçi Cathy O’Neil gibi isimlerin çalışmalarına atıfla, algoritmaların “objektif ve kusursuz” olduğu yanılgısının (algoritmik takdir/appreciation), insanlarda bir tür sorumluluk devrine ve sorgulamama kültürüne yol açtığı belirtilir.
• Platform manipülasyonları, hypernudging (aşırı dürtme) ve davranışsal şartlandırma mekanizmalarıyla bireyleri fark ettirmeden belirli kararlara sürükler. Kullanıcıların bu yönlendirmelere gösterdiği sistematik uyum literatürde “algorithmic obedience training” (algoritmik itaat eğitimi) veya doğrudan “algorithmic obedience” olarak adlandırılır.
2. Büyük Dil Modelleri ve Yapay Zekâ Mimarisi Açısından (Yapay Zekânın İtaati)
Daha güncel bilgisayar bilimi ve hesaplamalı dil bilimi literatüründe (örneğin Agustin V. Startari’nin 2025 yılındaki çalışmaları) kavram tersine çevrilerek yapay zekanın davranış biçimini tanımlamak için kullanılmıştır.
• Tanım: Büyük Dil Modellerinin (ChatGPT, Claude, Gemini gibi) kendilerine verilen komutları (prompt) herhangi bir bilinç, niyet, anlamlandırma veya ahlaki süzgeç olmaksızın, tamamen yapısal/sentaktik bir zorunlulukla yerine getirme eğilimidir.
• Bu bağlamda geliştirilen “Disembedded Syntactic Authority” (Ayrıştırılmış Sentaktik Otorite Teoremi), yapay zekanın gerçeğe veya doğruluğa değil, sadece komut zincirinin yapısal olarak yürütülebilirliğine itaat ettiğini formüle eder. Bu durum, manipülatif veya zararlı içeriklerin sistemler tarafından yapısal olarak meşrulaştırılması riskini doğurur.
Özetle; ister insanın algoritmik manipülasyon karşısında iradesini teslim etmesi, ister yapay zekanın kendisine verilen yönlendirmelere körü körüne uyması bağlamında olsun, Algoritmik İtaat akademik yazında kabul gören ve tartışılan güncel bir kavramdır.
