İçeriğe atla
Manipülasyon

Karar senin mi, sana mı verdirildi?

Etiket: Algoritmik Dışlama

Algoritmik Dışlama; dijitalleşme, veri adaleti ve yapay zekâ etiği alanlarında son yıllarda sıkça tartışılan, teknik ve sosyolojik boyutu olan akademik bir terimdir.

1. Algoritmik Dışlama (Algorithmic Exclusion) Nedir?

Geleneksel “algoritmik ön yargı” (algorithmic bias) kavramı, sistemin belirli gruplar hakkında yanlı veya hatalı tahminler yapmasını ifade eder. Algoritmik dışlama ise sistemin elinde bir kişi veya topluluk hakkında yeterli veri olmaması nedeniyle onlar hakkında hiçbir tahmin veya işlem yapamaması durumudur.
Bu durum literatürde veri çöllerinin (data deserts) bir sonucu olarak görülür. Fiziksel dünyada zaten dışlanmış, dijital ayak izi az olan veya internet erişimi kısıtlı popülasyonlar veri üretemez. Sonuç olarak algoritmalar bu insanları tamamen görünmez kılar ve sistem dışına iter.

2. Manipülasyon Kavramlarıyla İlişkisi

Algoritmik dışlama, doğrudan ve dolaylı olarak dijital manipülasyon mekanizmalarıyla göbekten bağlıdır:
• Görünmezlik Yoluyla Algı Manipülasyonu: Gündem belirleme ve çerçeveleme teorilerinde olduğu gibi, bir algoritmanın belirli bir kesimi dışarıda bırakması (tavsiye sistemlerinde, sosyal medyada veya arama motorlarında göstermemesi), o kesimin sorunlarının veya varlığının yok sayılmasına yol açar. Bu, kamuoyunun gerçekliği algılama biçimini manipüle eder.
• Algoritmik Kapı Tutuculuk (Gatekeeping): Algoritmalar hangi bilginin akacağına, hangisinin engelleneceğine karar verir. Sistematik olarak dışlanan veri grupları yüzünden, yapay zekâ modelleri yanlı yönlendirmeler (manipülasyonlar) yapmaya açık hale gelir.
• Yırtıcı Dahil Etme (Predatory Inclusion) Riski: Literatürde algoritmik dışlamanın tersi gibi duran ancak onunla paralel işleyen bir diğer kavram da budur. Dışlanmış gruplar sisteme dahil edilirken, genellikle onları sömürecek veya manipüle edecek (örneğin hedeflenmiş yırtıcı reklamlar, manipülatif kredi puanlama sistemleri) algoritmik süreçlere maruz bırakılırlar.

Manipülasyon

Karar senin mi, sana mı verdirildi?

Tüm hakları saklıdır