Yalanı Üretmek Kolay, Çürütmek Neden Zor?

Birisi sosyal medyada tek cümlelik bir iddia ortaya atar. Bir istatistik paylaşır, bağlamından koparılmış bir görüntü gösterir veya birbirinden kopuk birkaç olayı tek bir komploya bağlar. Paylaşım kısa sürede yüzlerce kişiye ulaşır.

Ardından birileri iddiayı incelemeye başlar. Görüntünün kaynağını bulmak, istatistiğin nereden geldiğini araştırmak, verilerin hangi koşullarda toplandığını anlamak ve iddianın neden yanıltıcı olduğunu açıklamak gerekir. Bazen tek bir cümleyi çürütmek için saatlerce çalışılır.

İşte bu eşitsizliği anlatan popüler özdeyiş, Brandolini’nin Saçmalık Asimetrisi İlkesi’dir (Brandolini’s Bullshit Asymmetry Principle). İlke, yanlış veya dayanaksız iddiaları üretmenin, bunları kapsamlı biçimde çürütmekten çoğu zaman çok daha kolay olduğunu söyler.

Bu yalnızca bir internet tartışması meselesi değildir. Dezenformasyon kampanyalarından komplo teorilerine, sahte uzmanlık gösterilerinden manipülatif reklamlara kadar pek çok alanda aynı sorunla karşılaşılır: Bir iddiayı ortaya atmanın maliyetiyle onu doğrulama veya çürütme maliyeti birbirinden farklıdır.

Brandolini’nin Saçmalık Asimetrisi İlkesi Nedir?

İlke, İtalyan yazılım geliştiricisi Alberto Brandolini tarafından Ocak 2013’te kamuya açık biçimde ifade edildi. İngilizce özgün formülasyonu, saçmalığı çürütmek için gereken enerjinin onu üretmek için gereken enerjiden bir büyüklük mertebesi daha fazla olduğunu ileri sürüyordu.

Buradaki “bir büyüklük mertebesi” ifadesi kabaca on katlık bir farkı anlatır. Ancak bu oran, her durumda ölçülmüş ve bilimsel olarak doğrulanmış evrensel bir sabit değildir. Brandolini’nin ilkesi, dezenformasyonla mücadelede gözlemlenen bir sorunu çarpıcı biçimde anlatan popüler bir özdeyiştir; fizik veya matematikteki anlamıyla bir doğa yasası değildir.

Brandolini, fikrin ortaya çıkışını anlatırken Daniel Kahneman’ın Thinking, Fast and Slow adlı kitabını okuduktan sonra eski İtalya Başbakanı Silvio Berlusconi ile gazeteci Marco Travaglio’nun karşı karşıya geldiği bir televizyon programını izlediğini belirtmiştir. Bu deneyim, yanlış veya yanıltıcı iddiaları ortaya atmakla bunları tek tek yanıtlamak arasındaki farkı düşünmesine yol açmıştır.

İlke kısa sürede internet kültürünün bir parçasına dönüştü. Dezenformasyon araştırmacıları ve veri okuryazarlığı eğitmenleri de bu ifadeyi, yanlış bilgilerin neden düzeltilmesinden daha hızlı yayılabildiğini anlatmak için kullanmaya başladı.

Yalanı Üretmek Neden Daha Kolay Olabilir?

1. İddia ortaya atmak kanıt sunmaktan daha az emek ister

Bir iddia üretmek için mutlaka tutarlı bir açıklama, güvenilir kaynak veya doğrulanabilir veri gerekmez. Bir kişi yalnızca şüphe uyandıran bir soru sorabilir, birbiriyle ilgisiz olayları yan yana getirebilir veya gerçek bir bilgiyi yanıltıcı bir bağlamda sunabilir.

Örneğin, bir ürünün sağlığa zarar verdiğini iddia etmek kolaydır. Ancak iddianın doğru olup olmadığını değerlendirmek için ürünün içeriğini, maruz kalma düzeyini, araştırma yöntemlerini ve mevcut bilimsel bulguları incelemek gerekebilir.

İddiayı ortaya atan kişi kanıt sunmadan yeni bir konuya geçebilir. İddiayı doğrulamaya çalışan kişiyse hangi kanıtın gerekli olduğunu belirlemek zorundadır.

Böylece tartışmanın yükü eşit dağılmaz. İddiayı ortaya atan tarafın birkaç saniyede yaptığı şey, karşı tarafın araştırma yapmasını gerektirebilir.

2. Bir iddiayı çürütmek, onun kapsamını anlamayı gerektirir

Yanlış bir iddianın hangi bölümünün hatalı olduğunu belirlemek bazen iddianın kendisini üretmekten çok daha karmaşıktır.

Bir grafik gerçek veriler kullanıyor olabilir ama eksenleri yanıltıcı biçimde düzenlenmiş olabilir. Bir alıntı gerçekten söylenmiş olabilir ama öncesi ve sonrası çıkarıldığı için anlamı değişmiş olabilir. Bir araştırma gerçek olabilir ama sonuçları araştırmanın desteklemediği kadar geniş yorumlanmış olabilir.

Bu durumlarda yalnızca “Bu yanlış” demek yeterli değildir. Kaynağı bulmak, bağlamı yeniden kurmak ve doğru yorumun ne olduğunu göstermek gerekir.

Dahası, bazı iddialar birden fazla yanlış varsayıma dayanır. Bunlardan birini düzeltmek, diğerlerinin de kendiliğinden ortadan kalkmasını sağlamaz.

3. İddia sahibi sürekli yeni iddialar ortaya atabilir

Çürütme süreci devam ederken tartışmanın konusu değiştirilebilir. İlk iddiaya yanıt verildiğinde yeni bir iddia ortaya atılır; yeni iddia ele alındığında başka bir örnek gündeme getirilir.

Böylece karşı tarafın her seferinde araştırma yapması, kaynak bulması ve açıklama hazırlaması gerekirken iddiayı üreten kişi tartışmayı sürekli yeni alanlara taşıyabilir.

Bu stratejinin etkisi yalnızca yanlış bilgi üretmek değildir. Muhatabın zamanını, dikkatini ve enerjisini tüketerek tartışmanın sürdürülebilirliğini zayıflatabilir.

Gish Dörtnalı ve Brandolini İlkesi Arasındaki Bağlantı

Gish Dörtnalı (Gish Gallop), bir tartışmada çok sayıda iddia veya zayıf argümanın hızlı biçimde art arda sıralanarak karşı tarafın hepsine yanıt vermesinin zorlaştırılmasıdır.

Bu yöntemde iddiaların sayısı, kanıtlarının gücünün önüne geçer. Muhatap bir iddiayı açıklığa kavuşturmaya çalışırken diğerleri gündeme gelir. Tartışmanın sonunda yanıtlanmamış iddialar, sanki doğrulanmış gibi sunulabilir.

Brandolini ilkesi ile Gish Dörtnalı yakından ilişkilidir, ancak aynı kavram değildir. Brandolini ilkesi, iddia üretimi ile çürütme arasındaki genel emek asimetrisini anlatır. Gish Dörtnalı ise bu asimetriden yararlanabilen belirli bir tartışma tekniğidir.

Örneğin biri, bir sağlık ürünü hakkında on farklı iddiayı iki dakika içinde sıralayabilir. Bu iddiaların her biri farklı araştırmalar ve farklı kanıt türleri gerektiriyorsa, hepsini ayrıntılı biçimde yanıtlamak çok daha uzun sürebilir.

Bu noktada amaç, en güçlü kanıtı ortaya koymak yerine muhatabı cevap yetiştiremez hâle getirmekse tartışma bilgi alışverişinden uzaklaşır.

Yine de çok sayıda iddia sunmak tek başına Gish Dörtnalı değildir. Bir uzman, görüşünü destekleyen çok sayıda güvenilir kanıtı düzenli biçimde sunabilir. Belirleyici olan, iddiaların niteliğini ve doğruluğunu göz ardı ederek yanıt kapasitesini aşacak biçimde kullanılıp kullanılmadığıdır.

Dezenformasyonun Görünmez Avantajı

Yanlış bilgi, düzeltmeden önce dolaşıma girebilir

Dijital platformlarda bir iddianın yayılması için kapsamlı bir araştırmadan geçmesi gerekmez. Dikkat çekici bir başlık, çarpıcı bir görüntü veya güçlü bir duygusal tepki paylaşımı hızlandırabilir.

Buna karşılık doğru bir düzeltme, iddianın ne söylediğini açıklamak, kaynakları incelemek ve yanlış çıkarımın nerede yapıldığını göstermek zorunda kalabilir.

Üstelik düzeltme, yanlış iddiayı ilk kez gören kişilere mutlaka ulaşmaz. İlk paylaşımı gören bir kullanıcı düzeltmeyi hiç görmeyebilir; başka bir kullanıcı ise düzeltmeyi görse bile ilk iddiayı hatırlamaya devam edebilir.

Bu nedenle dezenformasyonla mücadele yalnızca doğru bilgiyi üretme meselesi değildir. Doğru bilginin kimlere, ne zaman ve hangi bağlamda ulaştığı da önemlidir.

Ancak her yanlış bilginin doğru bilgiden daha hızlı yayıldığını söylemek de aşırı genelleme olur. Yayılma hızı içeriğe, konuya, platforma, hedef kitleye ve paylaşım koşullarına göre değişir. Brandolini ilkesi bu farkı anlamak için kullanışlıdır, fakat tek başına her olayın nasıl sonuçlanacağını açıklamaz.

Çürütme yapan kişi neden yorulur?

Yanlış iddialara yanıt veren kişiler yalnızca bilgi toplamak için zaman harcamaz. Aynı zamanda sürekli yeni suçlamalarla karşılaşabilir, kaynaklarının güvenilirliği sorgulanabilir veya yanıt vermedikleri noktalar aleyhlerine kullanılabilir.

Cambridge University Press tarafından yayımlanan Hypatia dergisindeki “Epistemic Exhaustion and the Retention of Power” başlıklı çalışma, Gish Dörtnalı, bitmek bilmeyen kanıt talepleri ve doğruluğu önemsemeyen iddia üretimi gibi tartışma taktiklerinin muhatap üzerinde bilgiye ulaşma ve değerlendirme maliyetini artırabileceğini ele alır.

Bu durum, epistemik tükenme olarak açıklanabilir: İnsan, doğruyu bulmak için gereken çabanın sürekli yükseldiğini; buna karşılık tartışmanın bir sonuca ulaşma ihtimalinin azaldığını hissetmeye başlar.

Böyle bir ortamda kişi tartışmayı bırakabilir. Fakat geri çekilmesi, karşı tarafın iddialarının doğru olduğu anlamına gelmez. Yalnızca tartışmanın maliyetinin artık sürdürülemez hâle geldiğini gösterebilir.

Brandolini İlkesi Her Zaman Geçerli midir?

Hayır. İlkenin gücü, her yanlış iddianın çürütülmesinin zor olduğunu söylemesinden değil, belirli koşullarda ortaya çıkan asimetrinin fark edilmesini sağlamasından gelir.

Bazı yanlış iddialar çok kolay çürütülebilir. Basit bir matematik hatası, açıkça değiştirilmiş bir görüntü veya güvenilir kaynakta bulunmayan bir alıntı kısa sürede tespit edilebilir.

Bazı karmaşık iddiaların doğrulanmasıysa uzun araştırmalar gerektirebilir. Özellikle geniş kapsamlı komplo anlatılarında, birbiriyle bağlantılı olduğu öne sürülen çok sayıda olayın her birini ayrı ayrı incelemek gerekebilir.

Üstelik yanlış bir iddiayı üretmek de her zaman kolay değildir. Sahte belgeler hazırlamak, tutarlı görünen bir anlatı kurmak veya uzun süre sürdürülen bir dezenformasyon kampanyası yürütmek ciddi emek gerektirebilir.

Dolayısıyla temel fikir, her koşulda geçerli kesin bir oran değil; iddia üretimiyle kanıta dayalı doğrulama arasındaki maliyet farkına dikkat çekmektir.

Saçmalık Asimetrisiyle Nasıl Baş Edilir?

Her iddiayı aynı ayrıntı düzeyinde yanıtlamaya çalışmak, bu asimetrinin etkisini artırabilir. Daha etkili yaklaşım, tartışmanın kapsamını kontrol etmek ve hangi iddiaların gerçekten yanıtlanması gerektiğini belirlemektir.

Önce tek bir iddiaya odaklanın. Bir kişi aynı anda on farklı sav ortaya atıyorsa hepsini birden çözmeye çalışmayın. En önemli veya en kolay doğrulanabilir iddiayı seçin ve onu değerlendirin.

Kanıt yükünü doğru yere koyun. Olağan dışı bir iddia ortaya atan kişi, iddiasını destekleyen kanıtları sunmalıdır. Muhatabın her türlü olasılığı tek tek çürütmesini beklemek makul bir doğrulama yöntemi değildir.

Kaynağın kendisini inceleyin. Bir ekran görüntüsü, paylaşım veya alıntı tek başına yeterli olmayabilir. Bilginin ilk kaynağına ulaşmak, bağlamı ve tarihini kontrol etmek çoğu zaman daha verimlidir.

Yanıtlanmamış iddiayı doğrulanmış kabul etmeyin. Bir iddianın çürütülmemiş olması, onun doğru olduğunu göstermez. Zaman veya kaynak yetersizliği nedeniyle yanıtsız kalmış bir sav, hâlâ kanıt gerektirir.

Tartışmanın sınırlarını belirleyin. İlk iddia ele alınmadan sürekli yeni konular açılıyorsa önce mevcut konunun tamamlanmasını isteyin. Tartışmanın verimli olması, yalnızca daha fazla bilgi sunulmasına değil, sunulan bilginin değerlendirilebilmesine bağlıdır.

Bu yöntemler her tartışmayı çözüme ulaştırmayabilir. Ancak enerjiyi bitmek bilmeyen iddiaların peşinden koşmak yerine, gerçekten değerlendirilebilir kanıtlara yöneltmeye yardımcı olur.

Zihnini Derinleştirmek İsteyenler İçin Anahtarlar